ستاره ها فرهنگی را دنبال می کنند که رسانه با آن مخالف صد در صد است، بارها مشاهده کردیم که سریالی ساخته شده و زنی در آن نقش خانم محجبه و معتقدی را بازی کرده و مورد علاقه ی شدید مخاطب بوده است اما بلافاصله پس از پخش سریال، رسانه ها سراغ بازیگر رفته و از او در مورد چند و چون کار مصاحبه می گیرند، در این هنگام بازیگر با ظاهری کاملاً متناقض با آنچه در سریال داشته، حاضر می شود.


این روزها انتقاد از رسانه ی ملی و شکستن کاسه کوزه ها سر آن به سکه ی رایج تمامی سایت ها، خبرگزاری ها و تمامی اصحاب رسانه تبدیل شده است، یکی از بزرگ ترین مشکلات نقد در کشور ما هم همین است، اینکه با طرح کلیاتی فرد یا دستگاهی را زیر سؤال می بریم و همه ی رشته هایش را پنبه می انگاریم و اگر قرار بر دادن راه حل باشد آن را به دیگران و فرصت های دیگر حواله می کنیم، آن قدر این روش سهل الوصول به گفتمانی ثابت بدل شده است که هر گاه کسی بخواهد نقد درست کند و قصد ارائه ی راهکار داشته باشد، دست و دلش می لرزد که نکند نقدم به عیار کارهای ثابت از جهت کیفیت ظاهری و جذابیت نرسد.

اما با همه ی این اوصاف سعی داریم در چند بخش، عملکرد تلویزیون جمهوری اسلامی را درباره ی ترویج و تصویر پوشش اسلامی، به نقد کشیده و راهکارهای عملی در این باره ارائه دهیم، نه از آن جهت که خود را واجد تمام و کمال ترسیم نقشه ی راه بدانیم بلکه از آن جهت که هر شروعی هر چند ناقص و هر قدمی هر چند کوچک، اگر مصداق چراغ اول روشن کردن است، می تواند مفید فایده باشد و مصداق قطره ای که میل دریا کرده است ...

سوء تفاهمی درباره ی تفکیک حجاب و زیبایی

در عرصه ی تولید برنامه ی تلویزیونی به خصوص برنامه های نمایشی، استفاده از جذابیت های زنانه، گفتمانی بود که از در خارج از مرزهای کشورمان همزاد خود سینما و تلویزیون بوده و در داخل ایران نیز قبل از انقلاب روشی مرسوم و مقبول بود، پس انقلاب از آنجا که به تعبیر شهید بزرگوار همواره «هنر دنبالیچه ی سیاست» بوده و همواره سیاست برای هنر تعیین تکلیف کرده است، تعریف و خواست عرف سیاسی از حجاب که حجاب رسمی چادر بود، به مدت یک دهه بر تولیدات صداوسیما و پوشش مجریان آن غلبه کرد، حتی پوشش رنگ سیاه که در عرف برای زن بالغ در نظر گرفته شده بود، برای کودکان شرکت کننده در برنامه های کودک و نوجوان نیز اجباری شده بود، حضور مجری یا بازیگر زن با حجاب کامل چادر مشکی در صفحه ی تلویزیون فی نفسه ایرادی ندارد به شرطی که این حضور و ظهور با نگاهی زیباشناختانه باشد.

خاصیت رسانه، اغواگری است و چه عیبی دارد که ما از این خاصیت اغواگری در تلقین نگاه و ایدئولوژی خود از پوشش، استفاده ببریم؟ اگر غرب می تواند علائم تنفرانگیز شیطان پرستی را با کمک رسانه به الگوی زیباشناختی تبدیل کند، چرا ما نتوانیم پوششی را که خداوند متعال در قرآن آن را توصیف کرده، به الگوی زیباشناختی تبدیل کنیم؟

در معدود آثاری مانند سریال «در پناه تو» تصویر زیبا و دلچسب از زن چادری چنان در جامعه مورد اقبال قرار گرفت که بسیاری از دختران در انتخاب لباس و بسیاری از مردان در تعیین معیار همسر مورد علاقه این تصویر ارائه شده را مد نظر قرار دادند، سریالی که در بسیاری جهات حائز امتیاز و مورد اقبال جامعه بود.

خاصیت رسانه، اغواگری است و چه عیبی دارد که ما از این خاصیت اغواگری در تلقین نگاه و ایدئولوژی خود از پوشش، استفاده ببریم؟ اگر غرب می تواند علائم و اشکال زشت و تنفرانگیز شیطان پرستی را با کمک رسانه به الگوی زیباشناختی تبدیل کند که حتی جوان مسلمان زاده را به استفاده از آن اشکال و طرح ها سوق دهد، چرا ما نتوانیم پوششی را که خداوند متعال در قرآن آن را توصیف کرده و آن را برای زن های مؤمنین «بهتر» دانسته، به الگوی زیباشناختی تبدیل کنیم؟

یکی از علت های اصلی که باعث شده است این اتفاق تا به حال رخ ندهد، تابو شدن استفاده از زیبایی زنانه در دوره ای بود که حجاب در صداوسیمای ما حداکثری بود، یعنی در آن برهه چون جامعه مقاومتی در مقابل حجاب حداکثری نشان نداده بود، رسانه لزومی نمی دید که به مردم القا کند که این حجاب هم می تواند، زیبا باشد، چرا که جامعه ی آن زمان درگیر جنگ و آرمان های نوظهور انقلاب بود و از طرف دیگر نه رسانه های رقیب رسانه ی ملی بدین شکل که امروز هست وجود داشت و نه تهاجم فرهنگی به مانند دوره ی بعد از دفاع مقدس هجوم حداکثری را آغاز کرده بود، عدم تلاش برای زیبا نشان دادن زن محجبه تا بدانجا ادامه پیدا کرد که جنگ تمام شد و اندکی رفاه به همراه وسائل ارتباط جمعی نوین مانند ویدئو وارد جامعه شد و مردم عامی که در این مدت برای حجابشان نه فلسفه ای را شنیده بودند و نه باوری را درونی کرده بودند، کم کم به سمت مدها و لباس های وارداتی گرایش پیدا کردند.

با بروز پدیده ی مد، رسانه ی ملی نیز که هنوز زنگ خطرها برایش به صدا در نیامده بود، سعی کرد به اصطلاح تصویر واقعی تری از جامعه ارائه دهد، پس هر از گاهی مقاومتش را در مقابل یکی از این جلوه های مد کنار گذاشت و این روند ادامه داشت تا اینکه حجاب حداکثری مجری دهه ی شصتی به مانتوی کوتاه، تنگ و قرمز رنگ مجری زن «سین مثل سریال» تبدیل شد، اما رسانه ی ملی همواره در این مسابقه عقب بود چرا که دیگر مانتوی کوتاه و تنگ مد نیست بلکه لباس بازیگران سریال های ترکیه ای و کلمبیایی است که اقبال جامعه را جلب کرده و مد روز شده است.

ماجرا این بود؛ از آنجا که این پوشش دهه ی شصتی براساس طرح و ایده ی درست و فلسفه ی خاص هنر اسلامی طراحی نشده بود، در اندک زمانی و با ورود به دهه ی دوم انقلاب کم کم رنگ باخت و پای لباس هایی که به غلط وارد عرف جامعه شده بودند به صداوسیما هم باز شد و در حقیقت رسانه ی ملی برای اینکه مخاطبش را از دست ندهد، سعی کرد دنباله روی سلیقه و مد روز باشد، در حالی که اگر برای لباسی که براساس فرهنگ و ایدئولوژی انقلاب طراحی شده بود ایده سازی، نگرش سازی و درونی سازی می شد، لزومی نداشت چنین چرخه ی باطلی شروع بشود اما حالا باید چه کار کرد.

عقب تر یا جلوتر از مد بودن؟

اکنون که نه دهه ی شصتی برجاست و نه آن آدم ها و آن تلویزیون، در حال حاضر با جامعه ای روبه رو هستیم که دو قشر کلی در رابطه با حجاب در آن زیست می کنند، نخست قشری که به واسطه ی تربیت انقلابی و جوّ دینی درست حاکم بر آن یا به واسطه ی جوّ سنتی برخی از اقوام و شهرستان ها، هنوز به آن حجاب کامل پایبند هستند که همین قشر نیز در وضع حاضر همواره در معرض هجوم پدیده ی مد قرار دارد و کم کم و اندک اندک دارد مقاومتش را از دست می دهد؛ دوم قشری که در دایره و دور باطل مدگرایی گرفتار آمده و رسانه ی غربی و چشم و هم چشمی سبک زندگی و پوشش او را تحت تأثیر قرار می دهد.

برخلاف تصوری که وجود دارد، دست فرهنگ انقلاب در مقابل این پدیده ی روز افزون مدگرایی و سبک زندگی غربی بسته نیست چرا که همان ابزاری که در اختیار فرهنگ غرب است، در اختیار فرهنگ انقلاب نیز قرار دارد؛ یعنی رسانه. وقتی یک سریال مانند «مسافری از هند» می تواند فروش یک نوع شال را در کشور افزایش دهد، یا پخش سریال «ستایش» تا به این حد بر آمار اسامی نوزادان دختر تأثیر می گذارد، پس رسانه ی ملی ناتوان از ایجاد موج های اجتماعی نیست.

رسانه ی ملی اگر بخواهد می تواند با استفاده از زبان جذاب هنر، موج ایجاد کند و سبک زندگی و سبک پوشش خاصی را تبلیغ کند اما به شرطی که جلوتر از پدیده ی مد باشد نه اینکه خود دنباله روی تمام یا بخشی از مد روز باشد. استفاده از نخبگان و هنرمندان توانمندی که آثاری چون «شب دهم»، «همسران»، «پدر سالار» و ... را ساختند و سال های سال بر نگرش ها و رفتار مردم تأثیر گذاشتند، در سایه ی طراحی های درست و هدفدار استراتژیست های فرهنگی می تواند به رسانه ی ملی کمک کند که از پدیده ی مد جلوتر بیفتد.

ممیزی، الگوی پوشش و نشانه شناسی

معمولاً در فضای رسانه ای وقتی سخن از برخورد نظامی و انتظامی با پدیده ی بدحجابی به میان می آید، این سؤال مطرح می شود که آیا رضاخان با زور توانست مردم ایران را بدحجاب کند که ما بتوانیم به زور محجب کنیم؟

جواب این سؤال منفی است، اما رضاخان در کنار قوه ی قهریه از الگوسازی استفاده کرد، اولین الگو هم خانواده ی خود او بودن اما اصلی ترین رسانه ای که در اختیار رضاخان بود تا به وسیله ی آن الگوسازی کند، سینما بود. اولین فیلم های ساخته شده در ایران که هم زمان با اقدام های فرهنگی رضاخانی بود، همگی با اندیشه ی رضاخانی ساخته شد، البته وقتی می گوییم اندیشه ی رضاخانی منظور اندیشه ی رضاخان میرپنج بیسواد نیست، منظور اندیشه ی تیم فراماسونری است که همه نوع همکاری و همراهی را با طرح های سکولاریزه سازی رضاخان انجام می دادند.

سینمایی که با رضاخان شروع کرد و با محمدرضا به ثمر نشست، از ابتدا بی حجابی بازیگران زن، رقص و به طور کلی سکولاریسم را به رسمیت شناخت و جزئی از ذاتش شد. چهره ای که سینمای آن زمان از زن به تصویر کشید، بدون کمترین نقصان، چهره ای بود که اندیشه ی رضاخانی می خواست. بعد از انقلاب که چند دهه ای از عمر تلویزیون می گذشت و دیگر رسانه ی اصلی که می توانست در کنار اندیشه ی انقلاب الگوسازی پوششی انجام دهد، سینما نبود بلکه تلویزیون بود، اما تلویزیون بعد از یک دهه آن تسلطی که بر برنامه سازانش داشت، دیگر از دست داد.

دیگر تصویری که تلویزیون از زن مسلمان ارائه می داد لزوماً تصویر مد نظر اندیشه ی انقلاب نبود، به نظر می رسد دو مشکل وجود داشت؛ اول اینکه همه ی فیلم سازان با اندیشه ی انقلاب همسو نبودند و دیگر اینکه سعی جبهه ی انقلاب برای جذب و نگه داشتن نسل هنرمندی که تربیت شده ی دوره ی طاغوت بودند، مانع اعمال ممیزی سفت و سخت برای برنامه سازان بود، برای همین گسستی بین چهره ی حقیقی زن مسلمان با آنچه تلویزیون به تصویر می کشید، به وجود آمد.

شاید اگر هر کس یا گروه دیگری به جای مسئولین این چند دهه ی رسانه ی ملی بود، در این دام گرفتار می آمد، اما هر چه هست این ایراد به صداوسیما وارد است که این اتفاق ها رخ داده و آنچه نباید می شد، شده است، اکنون انتظاری که می شود داشت این است که دستگاه عظیم صداوسیمای جمهوری اسلامی که دست برقضا دانشکده ای هم برای تربیت نیروی مد نظر خود در اختیار دارد، می توانست در این 30 سال نسلی را که به اصطلاح برنامه ساز طراز انقلاب اسلامی باشد تربیت کند و از طرف دیگر تا حد امکان ممیزی معقولی برای چهره ی زن مسلمان در این رسانه تعریف کند، ممیزی ای که محدود به عدم نمایش مو یا رنگ لباس نباشد، بلکه معیارهای هویتی را برای زن و پوشش او در نظر داشته باشد.

به طور مثال اگر ممیزی و قانونی وجود داشت که زن چادری ای که در سریال ها نشان داده می شود لزوماً باید فرد صاحب اندیشه باشد و چادر لباس افراد روشنفکر جامعه تلقی شود، یا اینکه بدحجابی یکی از معیارهای نقش منفی باشد و بلاعکس چهره هایی که ممکن است جامعه از آن الگوبرداری کند نبایست حجاب ناقص داشته باشند، می توانست نشانه شناسی خاصی را برای هنرمند تعریف کند که خواه ناخواه براساس این نشانه شناسی اقدام کند. البته هنوز هم دیر نشده است. هنوز فرصت برای انجام پژوهش و تدوین نشانه شناسی خاص زن مسلمان برای رسانه و سینما وجود دارد؟

نشانه شناسی حجاب و چهره ی زن می تواند به عنوان گفتمانی برای هنرمند و مخاطب بدل شود که هنرمند براساس آن فکر کرده و مخاطب بر این مبنا با اثر هنری ارتباط برقرار کند، وقتی این نشانه ها به عنوان گفتمان درآمد، آنگاه الگوسازی امری به غایت ساده تر و مدون تر خواهد شد. آنگاه دیگر مدیران و برنامه ریزان رسانه هستند که می توانند برای زمان های مشخص نسبت به ساختن و پرداختن الگوهای پوشش و مد اسلامی برنامه بریزند و آن برنامه را اعمال کنند.

سوپر استارها و فرهنگ سازی

ستاره ها را تلویزیون می سازد، معرفی می کند و به شهرت می رساند و سپس از نام و شهرت آن ها استفاده می کند تا جذابیت برنامه هایش را بالا ببرد. رابطه ی تلویزیون و ستاره هایش بر اساس نیاز متقابل است. در فرهنگ غرب این رابطه شناخته شده و مقبول رسانه است و در حقیقت مدیران رسانه ها با شناخت و قبول این قوانین به ستاره سازی روی آورده اند، اما در کشور ما این اتفاق نیافتاده است، ستاره هایی که رسانه ی ما، سینمای ما و تلویزیون می سازد، اعتقاد درونی به اهداف رسانه ندارند. ستاره های ما تقلیدی از ستاره های ینگه دنیا هستند، سبک زندگیشان، افکارشان و حتی بازی و رفتار حرفه ی آن ها، در موضوع حجاب، عفاف و رفتار بازیگران زن نیز این گونه است، یعنی اکثر ستاره های ما مدل به نسبت بومی شده ی ستاره های غرب هستند.

بازیگر، مجری و هر ستاره ی تلویزیونی و رسانه ای، خارج از تلویزیون و اثر هنری خودش جایگاه و هویت مستقل دارد و این هویت مستقل مورد توجه مخاطب است، مخاطب دوستش دارد، فعالیت ها و رفتارش را رصد می کند و از آن الگو می گیرد. اگر الگویی که بازیگر ستاره در زندگی واقعی اش ارائه می دهد همسو با الگوی مورد نظر رسانه باشد، تأثیر رسانه را صد چندان می کند و اگر همسو نباشد، رشته های رسانه را باطل خواهد کرد. در رسانه ی ملی ما همواره نوع دوم مطرح بوده است، چون ستاره ها با آرمان و فرهنگ مورد نظر انقلاب بزرگ نشده اند و اصلاً تعامل رسانه با گروه های برنامه ساز، تعاملی کاملاً تکنوکراتی است.

به نظر می رسد در پرورش نسل فیلم ساز باید انقلاب و تحولی ایجاد شود، نسلی که معتقد به آرمان های انقلاب بوده و براساس این آرمان ها فعالیت کنند و جوّ حاکم بر عرصه ی تولید که نسل قبل ایجاد کرده بر او تأثیر نگذارد، از طرف دیگر نمی شود نسل جدید را بدون استفاده از تجربه ی نسل قدیم پرورش داد .

ستاره ها فرهنگی را دنبال می کنند که رسانه با آن مخالف صد در صد است، بارها مشاهده کردیم که سریالی ساخته شده و زنی در آن نقش خانم محجبه و معتقدی را بازی کرده و مورد علاقه ی شدید مخاطب بوده است اما بلافاصله پس از پخش سریال، رسانه ها سراغ بازیگر رفته و از او در مورد چند و چون کار مصاحبه می گیرند، در این هنگام بازیگر با ظاهری کاملاً متناقض با آنچه در سریال داشته، حاضر می شود. اینجا این سؤال پیش می آید که مخاطب از چه کسی بیشتر الگو خواهد گرفت، از یک شخصیت خیالی که با بضاعت کارگردان و بازیگر ساخته شده یا از شخصیت حقیقی بازیگر که سال هاست به طور طبیعی پرداخته شده و رشد کرده است؟ بی شک شخصیت واقعی بازیگر تأثیر بیشتری خواهد داشت و تا به حال این گونه بوده است.

به نظر می رسد واجب است که فکری به حال ستاره های تلویزیونی شود، اما دستگیری ستاره ها توسط گشت ارشاد راه چاره نیست، چرا که لاجرم خبر رسانه ای می شود و عده ای این کار را تأیید می کنند و عده ای دیگر محکوم، عده ای دیگر نیز به هم دردی با او بر می خیزند و سعی می کنند به گمان خود، چراغی که او روشن کرده، روشن نگه دارند. رسانه های معاند هم این اتفاق علم کرده و به نشانه ی اعتراض چون پرچم بر سر بام هایشان می زنند و به وسیله ای برای تبلیغ نه تنها برضد حجاب که برضد اسلام مبدل می شود.

به نظر می رسد در پرورش نسل فیلم ساز باید انقلاب و تحولی ایجاد شود، نسلی که معتقد به آرمان های انقلاب بوده و براساس این آرمان ها فعالیت کنند و جوّ حاکم بر عرصه ی تولید که نسل قبل ایجاد کرده بر او تأثیر نگذارد، از طرف دیگر نمی شود نسل جدید را بدون استفاده از تجربه ی نسل قدیم پرورش داد و نمی شود به بهانه ی اعتقادات، تربیت خانوادگی و طبقه ی اجتماعی با خیال راحت و بدون دغدغه آن ها را در جوّ حاکم سکولار گروه های تولید رها کرد، برای همین می بایست راهکارهای نظارتی را افزایش داد، هم اکنون نظارت کیفی در صداوسیما یک نظارت فرمالیته و در بهترین حالت، ناظر به خروجی است. می شود با ادبیات دینی و آن گونه که باعث دلخوری افراد نشود، با امر به معروف فضای گروه های تولید را سالم سازی کرد تا افراد جدید و نسل انقلاب با ورود به این جوّ، دچار سندرم روشنفکرمآبی ظاهری نشود.

از سوی دیگر روند ستاره سازی می بایست تغییر پیدا کند، یعنی آنچه غرب دنبال می کند و هدفش پرورش ستاره هایی است که سبک زندگی آن ها را برای مردم نهادینه سازی کند، با آنچه ما باید انجام دهیم، فرق می کند. ستاره هایی که ما باید برای جامعه بسازیم می تواند تعریف خواص مثبتی را که در منابع اسلامی مطرح است، داشته باشد، به جای حاشیه سازی برای بازیگران، فقط از هنر آن ها استفاده شود و بازیگر و خواننده با هنرمند یکی و یکسان دیده نشود، هنرمندی که می تواند جزو خواص باشد، می بایست تفاوتی با آرتیست که در غرب اوج هنر در نظر گرفته شده است، داشته باشد.

آرت (art) که امروزه به معنای هنر استفاده می شود، در فرهنگ اسلامی و ایرانی به معنای هنر نیست، معادل آن در فرهنگ ایران باستان «تخنه» است که در لاتین هم تکنیک معادل آن است. در فرهنگ دینی چه قبل از اسلام و چه بعد از آن، هنر چیزی فراتر از تخنه بوده است، هنر در فرهنگ دینی به آن تخنه ای گفته می شود که از لحاظ معنوی انسان را یک پله بالاتر از زمین و مادی گرایی ببرد و پلی بین انسان و خدا باشد. هنرمند در فرهنگ اسلامی ایران، کسی است که صاحب معنویتی فراتر از دیگران باشد، صاحب اندیشه و نظری باشد که بابی از ابواب بهشت را باز کند. آیا هنرمندی که رسانه ی ملی در جشن ها، تاک شو ها و مستندها به مردم معرفی می کند، واجد این تعاریف است؟

بی شک الگوسازی با استفاده از هنرمند و نه ستاره به معنای مرسوم آن می تواند به ذائقه ی سازی بر اساس اندیشه ی دینی و معرفتی اسلام منجر شود تا جایی که زنان بازیگر اگر در سیمای یک هنرمند ظاهر می شوند، از لحاظ پوشش و ظاهر آن چیزی باشند که قرآن و اسلام از زن انتظار دارد هر چند بازیگری اقتضایش ممکن است در رنگ و پوشش چیزی باشد که در هنگام بازیگری آن گونه که باید نباشد اما به عنوان فردی بیرون از نقش، نمونه ی زن مسلمان باشد.

بازیگر زن و اقتضای بازی برای دوربین

وقتی انتظار داشته باشیم که یک بازیگر ظواهر اسلامی را رعایت کند، در حالی که اقتضای شغلش ایجاب می کند که در نقش زن خانه دار، در لباس منزل، در هیبت زن بدحجاب ظاهر شود و از همه مهم تر اقتضای بازیگری «میک آپ» شد و آرایش کامل صورت و ... است، تناقضی در این تصور مردم از آن بازیگر ایجاد می شود. به نظر می رسد هنوز هم نظر صائبی در این باره که چه کار باید کرد که چنین تناقضی برای مخاطب رخ ندهد، ازائه نشده است، اما آنچه هست می بایست رسانه که مراکز پژوهشی دینی در اختیار دارد، همواره در حال تولید علم و فکر در این زمینه باشد تا به نقطه ی مطلوب برسد اما در حال حاضر راه عبور از این تناقض این است که کمتر به ستاره های بازیگری پرداخته شود، چرا که لازم نیست هر کاری غرب انجام می دهد ما هم عین آن را انجام دهیم.

همه ی آنچه گفته شد، بخشی از راهکارهایی است که رسانه می تواند، رسانه ی ملی را در راه ترویج بهتر فرهنگ حجاب یاری دهد، آنچه لازم است تمامی ارگان های فرهنگی از جمله رسانه ی ملی توجه کند، داشتن ساختار سیالی است که در کنار اتاق فکری که بر اساس تأکیدهای مقام معظم رهبری باید تشکیل دهد تا بتواند همواره فعالیت خود را براساس رصد وضعیت جامعه و معضلات اجتماعی- اخلاقی و ارائه ی راهکار در اتاق فکر تغییر داده و به روز کند.(*)

نویسنده: حسین امیری؛ کارشناس حوزه ی سینما و رسانه ی ملی